Osoby, które mają kilka rodzajów działalności gospodarczej, podlegają ubezpieczeniom społecznym tylko z wykonywania jednej z nich. Informują więc ZUS o przychodzie osiągniętym z jednego tytułu. Z tego powodu nie sumuje się przychodu uzyskanego przez emeryta lub rencistę prowadzącego pozarolniczą działalność gospodarczą, który jest jednocześnie wspólnikiem w spółce np. partnerskiej czy też komandytowej. W takim wypadku, choć emeryt lub rencista wykonuje dwa rodzaje biznesowej aktywności, tytuł do ubezpieczenia jest jeden.

Na świadczeniobiorcach spoczywa obowiązek poinformowania ZUS o podjęciu pozarolniczej działalności i o wysokości uzyskiwanego przychodu. Po zakończeniu roku natomiast osoby te muszą powiadomić o wysokości przychodu uzyskanego w minionym roku.

Emeryt lub rencista, który nie opłaca składek społecznych, może przedstawić oświadczenie sformułowane samodzielnie. Istotne jest jednak, aby zawierało dwie informacje. Z pierwszej powinno wynikać, od kiedy wykonuje określoną działalność, a z drugiej – wysokość planowanego, osiąganego przychodu. Sprowadza się to do wskazania, jaka byłaby podstawa wymiaru składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (jeżeli emeryt lub rencista nie opłaca jej) lub faktyczna podstawa wymiaru składki, jeżeli emeryt lub rencista jest objęty obowiązkiem ubezpieczeń społecznych (np. pracownik) lub dobrowolnie opłaca te składki (np. prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą).

Aktywny emeryt lub rencista może też wypełnić oświadczenie na formularzu ZUS Rw-73. Wskazuje tam rodzaj wykonywanej działalności i przychodu, jaki zamierza osiągać.

Niezależnie od wysłania do ZUS oświadczenia o podjęciu działalności i wysokości uzyskiwanego przychodu, po zakończeniu roku kalendarzowego emeryt lub rencista musi nadesłać oświadczenie o wysokości przychodu uzyskanego w minionym roku.

U prowadzących wyłącznie pozarolniczą działalność i nieopłacających składek społecznych oświadczenie to sprowadza się do informacji o osiąganiu w każdym miesiącu minionego roku kalendarzowego przychodu w wysokości stanowiącej najniższą podstawę wymiaru składek społecznych. Sytuacja komplikuje się, gdy uprawniony do emerytury lub renty i prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą podejmuje jeszcze inną dodatkową pracę, np. na etacie czy zleceniu. Taka osoba musi rozliczyć się z ZUS ze wszystkich dodatkowych przychodów, ustalonych jako suma kwot przychodów uzyskanych ze wszystkich tytułów.

Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne w 2012 r. dla prowadzących wyłącznie pozarolniczą działalność gospodarczą stanowiła kwota zadeklarowana, nie niższa niż 2115,60 zł (60 proc. prognozowanego przeciętnego, wynagrodzenia miesięcznego, przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek, ogłoszonego w trybie art. 19 ust. 10 ustawy na dany rok kalendarzowy).

Zasady wynikającej z art. 104 ust. 4 ustawy emerytalnej nie stosuje się do wykonujących dwa (lub więcej) rodzaje pozarolniczej działalności. W takim wypadku występuje tylko jeden tytuł ubezpieczeniowy (pozarolniczą działalność), natomiast emeryt lub rencista wykonuje kilka jej rodzajów. Nie zachodzi tu zatem przypadek wykluczenia z obowiązku ubezpieczeń społecznych, dlatego że podlega się im z innego tytułu. Przykładowo nie sumuje się przychodu uzyskanego przez emeryta prowadzącego pozarolniczą działalność, będącego jednocześnie wspólnikiem w spółce komandytowej, jawnej czy partnerskiej.