Zgodnie z art. 13 pkt. 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 ze zm.) zleceniobiorca podlega ubezpieczeniom od dnia wskazanego w umowie jako dzień rozpoczęcia jej wykonywania do dnia zakończenia lub rozwiązania umowy. Przepis ten nie wskazuje jednak, czy obowiązek ubezpieczeń zależy od faktycznego wykonywania cywilnego kontraktu, czy też wystarczy samo jego zawarcie. Nie wiadomo też, czy do ubezpieczeń trzeba zgłosić osobę trzecią.

A jeśli tak, to kto będzie w takim przypadku płatnikiem składek – zleceniodawca czy zleceniobiorca? Jak też należy wykazać i rozliczyć składki za zastępcę w dokumentach ubezpieczeniowych? I z jakim kodem trzeba ją zgłosić do ubezpieczeń?

W związku z tymi wątpliwościami, redakcja dziennika „Rz” zwróciła się do ZUS o zajęcie stanowiska w tej sprawie.

W tym piśmie ZUS wyjaśnia, że taki zastępca zleceniobiorcy może spełniać warunki do objęcia go ubezpieczeniami jako osobę współpracującą ze zleceniobiorcą. Chodzi więc o członka rodziny, który prowadzi ze zleceniobiorcą wspólne gospodarstwo domowe. Gdy spełnia ona warunki do objęcia obowiązkiem ubezpieczeń społecznych, należy ją do nich zgłosić na druku ZUS ZUA z kodem tytułu ubezpieczenia 04 21 xx (obowiązek dotyczy ubezpieczenia emerytalnego, rentowych, wypadkowego i zdrowotnego, chorobowe jest dobrowolne). Jeżeli wobec tej osoby zachodzą okoliczności wyłączające obowiązek ubezpieczeń społecznych (określone w art. 9 ustawy o sus) i nie będzie chciała przystąpić do nich na swój wniosek, trzeba ją zgłosić do ubezpieczenia zdrowotnego na druku ZUS ZZA. Po zakończeniu współpracy z tą osobą, trzeba ją wyrejestrować z ubezpieczeń na druku ZUS ZWUA.

Jeśli zastępca zleceniobiorcy nie spełnia warunków uznania go za osobę współpracującą, konieczne jest natomiast ustalenie stosunku prawnego, jaki łączy te dwie osoby fizyczne (zleceniobiorcę i tzw. podwykonawcę). Dopiero na tej podstawie można ustalać obowiązek ubezpieczeń.

W kolejnej odpowiedzi na pytanie redakcji dziennika „Rz” udzielonej 15 maja 2013 r., ZUS wskazał dodatkowo, że w sytuacji, gdy umowa zlecenia obowiązuje, ale zleceniobiorca nie uzyskał przychodu, płatnik powinien złożyć za niego „zerowe” imienne raporty, tj. z wykazaną zerową podstawą wymiaru składek i kwotami składek.

Zatem zgodnie z wyjaśnieniami ZUS, jeśli zleceniobiorca na czas choroby powierza wykonanie umowy zlecenia osobie bliskiej, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym będzie ona podlegała ubezpieczeniom jako osoba współpracująca ze zleceniobiorcą.

Niestety ZUS w ogóle nie odniósł się do kwestii zgłoszenia zleceniobiorcy do ubezpieczeń w sytuacji, gdy faktycznie nie wykonuje on umowy zlecenia. W praktyce, jeśli dojdzie do powierzenia wykonania zlecenia innej osobie, zleceniodawca wypłaca wynagrodzenie zleceniobiorcy, a ten rozlicza się z podwykonawcą.
Bez odpowiedzi pozostaje zatem pytanie, czy sam fakt zawarcia umowy zlecenia powoduje powstanie obowiązku ubezpieczeń i opłacania składek? Jakie znaczenie ma to, czy zleceniobiorca osiąga przychód z umowy zlecenia i w jaki sposób ma ewentualnie rozliczać składki za podwykonawcę, któremu powierza wykonanie zlecenia?

Z przepisów nie wynika również, jak należy postąpić w sytuacji, gdy zleceniobiorca powierza wykonanie umowy zlecenia osobie trzeciej, z którą nie jest spokrewniony (i nie pozostaje z nią we wspólnym gospodarstwie domowym), ani kto występuje wówczas w roli płatnika składek.

Zdaniem ZUS należy to rozumieć w ten sposób, że jeśli dojdzie do powierzenia wykonania zlecenia innej osobie, to między zleceniobiorcą a tą osobą powstaje odrębny stosunek prawny. Wiążą się z tym określone konsekwencje w zakresie ubezpieczeń. Jeśli bowiem zawarta umowa stanowi, według przepisów ustawy o sus, tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń, to osoba trzecia wykonująca umowę w zastępstwie zleceniobiorcy, będzie objęta ubezpieczeniami.

Przykładowo w sytuacji, gdy strony zawarły umowę o świadczenie usług, to osoba trzecia będzie podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom na takich samych zasadach jak zleceniobiorca. Wynika to z faktu, że umowę o świadczenie usług traktuje się jak umowę zlecenia.